НҮБ-ын Соёл боловсрол, шинжлэх ухааны төрөлжсөн байгууллага ЮНЕСКО-гийн 1991 онд  хуралдсан Ерөнхий бага хурлын 26 дугаар чуулганаас гаргасан зөвлөмжийг үндэслэн НҮБ-ын Ерөнхий Ассемблей жил бүрийн тавдугаар сарын 3-ны өдрийг “Дэлхийн хэвлэлийн эрх чөлөөний өдөр” хэмээн тунхаглажээ.

Хэвлэлийн эрх чөлөөний үндсэн зарчмыг дээдлэх, дэлхий дахинаа энэ эрх чөлөө хэрхэн хэрэгжиж буйд үнэлэлт дүгнэлт өгөх, хэвлэл мэдээллийн байгууллагын хараат бус байдлыг сахин хамгаалах, ажил үүргээ гүйцэтгэж яваад амь үрэгдсэн сэтгүүлчдийн гэгээн дурсгалыг хүндэтгэхээр ийн жил бүрийн тавдугаар  сарын 3-нд “Дэлхийн хэвлэлийн эрх чөлөөний өдөр”-ийг тэмдэглэдэг болсон юм.

Сэтгүүл зүйн үйл ажиллагаа эрхэлж, хэвлэн нийтэлж  буй хэн боловч аюулгүй орчинд, аливаа сүрдүүлэг   заналхийллээс ангид үйл ажиллагаагаа явуулах эрхтэй. Бусад иргэдийн адил сэтгүүлчдийн хувийн аюулгүй байдлыг хуулиар хамгаалах ёстойг үндэс болгож хэвлэн нийтлэх, үгээ хэлэх, үзэл бодлоо илэрхийлэх, эх сурвалжаас мэдээлэл олж авах нь сэтгүүлч, хэвлэн нийтлэгчдийн үндсэн эрх, энэ нь хуулиар хамгаалагдсан байх ёстой. 

“Сэтгүүл зүй бол мэргэжлийн, бүтэн цагаар ажиллаж буй сурвалжлагч, шинжээч, мөн блогчид, хэвлэл болон интернэт, өөр бусад хэрэгслээр өөрөө хэвлэн нийтлэгчдийг хамарсан өргөн хүрээтэй, олон тооны оролцогчдын дунд хуваагддаг үйл ажиллагаа юм” хэмээн  НҮБ-ын Хүний эрхийн хороо, Иргэний болон улс төрийн эрхийн тухай олон улсын 2011 оны Пактын 19 дүгээр зүйлийн 34 тоот Ерөнхий тайлбарт бичсэн нь бий. 

Мөн  Нийгмийн зүгээс аливаа үйл ажиллагааны талаар хэдий чинээ нээлттэй, ил тод байх соёл хэвшүүлнэ төдий чинээгээр олон нийтэд мэдээллийн хүртээмж нэмэгдэж, төрийн үйл ажиллагаа үр дүнтэй, төрийн үйлчилгээ шуурхай, хүнд сурталгүй болдог нь зүй тогтол. 

Мэдээлэл олж авах эрхийн тухай хууль тогтоомж

Өнөөдрийн байдлаар манай гаргийн 135 улс мэдээлэл олж авах эрхийг баталгаажуулсан бие даасан хуультай байна. Харин манай улсад үйлчилж байсан

Мэдээллийн ил тод байдал, мэдээлэл авах эрхийн тухай хууль 2022 оны тавдугаар сарын нэгнээс хүчингүй болж, оронд нь 2021 оны арванхоёрдугаар  сарын 17-ны өдөр УИХ-ын  баталсан Нийтийн мэдээллийн ил тод байдлын тухай хууль үйлчилж эхэлсэн.  УИХ бас Хүний хувийн мэдээлэл хамгаалах тухай хуулийг мөн өдөр баталсан. 

Манайд олон жил яригдсан өгөгдөл хамгаалах асуудал эдгээр хуульд туссан нь эерэг хандлага боловч Төрийн ба албаны нууцын тухай хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулаагүй  нь үр дүнтэй хэрэгжинэ гэхэд  эргэлзээ төрүүлж байна.

Манай байгууллагаас хот, хөдөө­гийн 233 сэтгүүлчийг хам­руу­лан хийсэн сэтгүүлч­дийн аюулгүй байдлын судалгаанаас харахад, тэдний 57 хувь нь мэдээлэл өгөхөөс үндэс­лэл­гүйгээр татгалздаг нь сэтгүүлч хэвлэл мэдээллийн салбарын ажилтнуудад тулгардаг нэн тэргүүний бэрхшээл гэжээ. Судалгаанд хамрагдагчдын 20 хувь нь шүүх, цагдаа, прокурорт дуудагдах нь хоёр дахь бэрхшээл гэсэн байна. Сэтгүүлчид мөн тэднийг имэйл, цаашилбал биечлэн заналхийлэх, мэдээлэл хулгайлах, хувийн онлайн орон зайд халдаж мөрдлөг хийх, хакердах гэсэн асуудлуудыг нэрлэсэн нь анхаарал татаж байна. 2022 онд “Хил хязгааргүй сурвалжлагчид” (RSF) олон улсын байгууллагын Хэвлэлийн эрх чөлөөний индексээр Монгол Улс өнгөрсөн жилийн үзүүлэлтээс 22 байр ухарч, дэлхийн 180 орноос 90 дугаар байранд жагсаж, хэвлэлийн эрх чөлөөний “мэдэгдэхүйц асуудал”-тай орны тоонд багтсан хэвээр байна” гэж Глоб Интернэшнл төвийн Удирдах зөвлөлийн дарга Х.Наранжаргал хэлж байна. 

Хэвлэлийн эрх чөлөөний эсрэг

Ардчиллын замаар цэцэглэн хөгжиж байгаа манай улсад хэвлэлийн эрх чөлөө хууль эрхзүйн түвшинд ийм байгаа бол нөхцөл байдал газар дээрээ буюу хэвлэл мэдээллийн байгууллагын хэвлэн нийтлэх эрхээ эдлэх тал дээр ямар байна вэ.  

Хэдхэн жишээ дурдахад л Коронавирусын цар  тахлын үед УИХ энэ талаар түр хууль баталж Зөрчлийн тухай хууль болон Гамшгаас хамгаалах тухай хуулиудад нэмэлт, өөрчлөлт  оруулснаар 2020 онд 1790 зөрчил гарсны 667 зөрчлийг хялбаршуулсан журмаар шалган шийдвэрлэж, 1123 хэрэг нээн шалгаж, 1480 хүн, хуулийн этгээдэд шийтгэл оногдуулсан тухай УЕПГ-ын 2021.06.18-ны өдрийн 4/3650 албан бичигт дурдсан байна.

Өөр бас 1999-2021 онд нэр төр, алдар хүнд, ажил хэргийн нэр хүнд болон гүтгэлэг, доромжлол, илт худал мэдээлэл тараахтай холбоотой шүүхээс шийдвэрлэсэн нийт 1146 иргэний болон эрүүгийн хэргийн 42 хувь нь сэтгүүлч, хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл, сэтгүүлч сур­валж­лагчидтай  холбоотой  байна.

Зөрчлийн шууд хохирогчийн 117 нь иргэн, 39 нь сэтгүүлч, хэвлэл мэдээллийн  байгууллагын ажилтан байгаа бол үлдсэн нэг  нь аж ахуйн нэгж байгаа юм. 

Дээрх 157 зөрчлийн талаарх мэдээллийн 18 хувь нь албан мэдээлэл, 31 хувь нь иргэний мэдээлэл, 51 хувь нь сэтгүүлчийн мэдээллийн дагуу бүртгэгдсэн байна. Зөрчлийн шалтгаан, сэдлийг авч үзвэл, 83 нь зориуд гаргасан зөрчил бол, 36 нь эрх зүйн зохицуулалт боловсронгуй бус, 38 нь түүнийг хэрэглэх мэдлэг, чадвар хангалтгүй байгаатай холбоотой гарсан зөрчил байжээ. 

Энэ бүхнээс үзэхэд Монгол Улсад хэвлэлийн эрх чөлөө, хэвлэн нийтлэх, үг хэлж үзэл бодлоо илэрхийлэх, мэдээлэл олж авах, мэдээллийн эх сурвалжаа нууцлах гээд хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл, ажилтнууд, сэтгүүлч сурвалжлагчдын олон нийтэд үнэн бодитой мэдээлэл хүргэх үүргээ хэрэгжүүлэх эрх ямар байгаа нь харагдаж байна. 

Хэвлэлийн эрх чөлөөний талаар ухарсаар л

Хил хязгааргүй сурвалж­лагчид “Reporters Without Borders” байгууллагаас хэвлэлийн эрх чөлөөний байдлыг 2002 оноос хойш 

дэл­хийн 180 улсыг хамруулан хийдэгт  манай улс 2013 оноос хэвлэлийн эрх чөлөөний нөхцөл байдлаа үнэлүүлж эхэлсэн байна. Олон улсын байгууллагын энэ үнэлгээгээр манай улс  2013 онд 98, 2014 онд 88, 2015 онд 54, 2016 онд 60, 2017 онд 69, 2018 онд 71, 2019 онд 70, 2020 онд 73-д, 2021 онд 68, 2022 онд 90 дугаар байруудад тус тус жагссан байна.  

Эндээс үзэхэд манай улсад хэвлэлийн эрх чөлөөний нөхцөл байдлаар  “хангалттай сайн” гэдэг ангилалд багтахын тулд хэвлэл мэ­дээллийн эрх чөлөөг өргөн хү­рээнд бо­ди­той хам­гаа­лах зайлшгүй шаард­ла­га­тай байгаа нь ха­рагдаж байна.