Говьсүмбэр аймгийн Байгаль орчин аялал, жуулчлалын газрын дарга Д.Мөнх-Эрдэнэтэй ярилцлаа.

-Юуны өмнө Говьсүмбэр аймгийн Байгаль орчин аялал жуулчлалын газрын талаар танилцуулахгүй юу. Одоогийн байдлаар ямар бүрэлдэхүүнтэй ажиллаж байна вэ?

-Говьсүмбэр аймгийн Байгаль орчин аялал жуулчлалын газар анх 2004 онд аймгийн Засаг даргын захирамжийн дагуу байгуулагдаж байлаа. Одоогийн байдлаар 11 хүний бүрэлдэхүүнтэй Засаг даргын хэрэгжүүлэгч агентлагийн статустай ажилладаг төрийн захиргааны байгууллага юм. Манай байгууллага Говьсүмбэр аймгийн  ард иргэдийн эрүүл, аюулгүй орчинд амьдрах эрхийг хангах, нийгэм, эдийн засгийн хөгжлийг ногоон баримжаатайгаар байгаль орчны тэнцэлтэй уялдуулан өнөө болон ирээдүй үеийнхний эрх ашгийн төлөө байгаль орчныг хамгаалах, түүний нөөц баялгийг зохистой ашиглах, жам ёсоор нөхөн сэргээх боломжийг бүрдүүлэх үйл хэрэгт орон нутгийн удирдлага, иргэд, аж ахуйн нэгж, байгууллагын хамтын хүчин чармайлтыг чиглүүлэх, салбар байгууллага, хууль тогтоомжийн хэрэгжилтийг хангуулахыг эрхэм зорилгоо болгон ажиллаж байна. Мөн дэлхий нийтээр тогтвортой хөгжил, ногоон хөгжилд хүрэхийг зорьж буй учраас сум, аймгийнхаа бодлогын бичиг баримтад тогтвортой хөгжлийн агуулгыг суулгах, түүгээрээ дамжуулан ногоон хэрэглээ, тогтвортой хөгжлийн бодлогыг орон нутагтаа хэрэгжүүлэхийг зорьж ажилладаг. Энэ бол бидний ажлын гол зорилго юм.

-Танай байгууллага 2017 оныг ямар амжилт, бүтээлээр угтав. Өнгөрсөн хугацаанд ямар ажил хийж, хэрэгжүүлэв?

-Манай аймаг газарзүйн хувьд онцлогтой. Тухайлбал, говь хээрийн бүсийн заагт оршдог. Хур тунадас бага унадаг. Нийт газар нутгийн 60 орчим хувь нь хүчтэй цөлжилтөд өртсөн зэрэг онцлогтой. Уур амьсгалын өөрчлөлт, хуурайшилт, цаг агаарын дулаарал, хур тунадас багассан, хүний сөрөг үйл ажиллагаа зэрэг нөлөөнөөс болж хөрсний элэгдэл, доройтол, ургамлын аймаг хомсдох, доройтох явц нэлээд хүчтэй ажиглагддаг бүс нутаг. Тиймээс бид аймгийнхаа байгаль орчны онцлогт тохирсон ажлыг хийж хэрэгжүүлдэг. Тухайлбал, хөрсийг элэгдэл гэмтлээс хамгаалах, шар шороон шуургыг багасгах зорилгын хүрээнд хамгаалалтын ногоон зурвас болон томоохон цэцэрлэгт хүрээлэн байгуулах ажлыг сүүлийн 3-4 жилд эрчимтэй хэрэгжүүлэн ажиллаж байна. Тухайлбал, хөрш зэргэлдээ говийн аймгуудад үлгэр жишээ болохуйц хэмжээний 18 га бүхий “Sumber Garden” цэцэрлэгийг Сүмбэр суманд байгууллаа. Энэхүү цэцэрлэгийг Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржийн аймаг, сумдад цэцэрлэгт хүрээлэн байгуулах зарлигийн хэрэгжилтийг хангахаас гадна ард иргэддээ амрах ая тухай орчин бүрдүүлэх, хөрсний эвдрэлийг багасгахын тулд орон нутгийн хөрөнгө оруулалтаар 2014 оноос эхлэн үе шаттайгаар бүтээн байгуулалтын ажлыг хийж, ашиглалтад оруулсан. Уг цэцэрлэгт хүрээлэнд 11 төрлийн 26 мянга гаруй модлог ургамал тарьж, сагсан бөмбөг, хөлбөм­бөгийн стандартын хиймэл зү­лэг­тэй ногоон талбай, усан гулгуурын талбай зэрэг байгуулам­жийг шийдсэнээрээ онцлогтой.

-Байгаль орчныг хамгаалах үйл ажиллагаа зөвхөн ганц байгууллагын хүчээр явахад хүндрэлтэй байдаг. Тиймээс ард иргэдтэй хамтарч ажиллах  тал дээр байгаль орчны байгууллагууд ихээхэн анхаарч байна. Танай байгууллагуудын хувьд иргэдтэйгээ хэрхэн хамтарч ажиллаж байна вэ?

-Мэдээж байгаль орчны үйл ажиллагаанд хүн бүрийн оролцоо чухал. Тэр утгаараа бид ард иргэдтэй хамтарч ажиллах, тэдний байгаль орчны үүргийг ухамсарлуулахад анхаарч ажиллахыг эрхэмлэдэг. Бүх ажлыг хэрэгжүүлэх, хамгийн гол нь бид Ойн тухай хуулийг хэрэгжүүлэх, ногоон байгууламжийг нэмэгдүүлэх зорилгоор сум дундын ойн ангийг байгуулан ажиллаж байна. 2014 онд Засаг даргын захирамж гарч, орон нутгаасаа санхүүжилтийг дэмжээд явсан. Энэ оноос улсын төсөвт багтаагаад ажиллах бололцоог хангасан. Ер нь бол говь нутагт ойн анги байна гэхээр хангай газрын хүмүүс гайхаж магадгүй л юм. Ямартай ч, үйл ажиллагааг минь үнэлээд 2016 онд манай хамт олныг аймаг, орон нутаг маань “Шилдэг байгууллага”-аар шалгаруулж, өргөмжилсөн. Дээр нь нэмээд хэлэхэд байгаль орчны багц хуулийн хэрэгжилтийг хангах ажлын хүрээнд манай газраас байгаль хамгаалах үйл ажиллагааг иргэдийн оролцоонд түшиглэн, орон нутгийн ард иргэдийн өөрсдийнх нь дэмжлэгтэйгээр зохион байгуулахыг гол чиглэл болгон ажилладаг. Онцлон хэлэхэд, Байгаль орчны багц хуулийн үзэл санааг дөрвөн үгэнд хураангуйлдаг л даа. Бохирдуулж байгаа нь төлбөр төлөх ёстой. Ашиглаж байгаа нь хамгаалах үүрэгтэй гэсэн үгэнд багтаан хэлж болно. Үүнээс харахад хөдөө, орон нутгийн хувьд малчдыг байгаль хамгаалах үйлсэд оролцуулах нь маш чухал. Учир нь малчид жилийн дөрвөн улиралд байгаль, дэлхийтэйгээ харьцаж, хамгийн ойр байдаг. Тиймээс бид байгалийн нөөцийн хамтын менежментийг хэрэгжүүлж, нөхөрлөл байгуулан ажиллаж байгаа. Үр дүн ч гарсан. Тодруулбал, манай аймагт 2014 оны хавар, намрын улиралд 26 түймэртэй байсан бол 2015 онд дөрвөн түймэр гарсан. Харин 2016 онд огт түймэргүй болгон багасаж чадсан. Үүнээс малчид, ард иргэд, нөхөрлөлүүдийн байгаль хамгаалах оролцоо хэрхэн нэмэгдсэнийг харж болно. Мөн 2015 онд Монгол Улсын Засгийн газар, Байгаль орчин, ногоон  хөгжил, аялал жуулчлалын яам /тухайн үеийн/, Байгаль хамгаалал, ногоон хөгжлийн нөхөрлөлүүдийн үндэсний холбоо хамтран байгаль хамгаалах нөхөрлөлүүдийн үйл ажиллагааг шинэ шатанд гаргахад байгалийн нөөцийн хамтын менежментэд оролцогч бүх талуудын оролцоо, хоорондын итгэлцэл, ойлголцлыг гүнзгийрүүлэх зорилгоор “Байгалийн нөөцийн хамтын менежмент” нөхөрлөлүүдийн анхдугаар чуулганыг зохион байгуулсан юм. Энэ чуулганд манай аймгийн нөхөрлөлүүд оролцож, “Хээнцэр уул” нөхөрлөл болон тус нөхөрлөлийн гишүүн малчин Г.Санжаа БОНХАЖ-ын сайдын жуух бичгээр шагнуулж байсан удаатай. Энэхүү нөхөрлөл маань нэн ховордсон амьтны төрөл болох аргаль, угалзын бэлчээр нутгийг хамгаалах ус, ундаа, өвс хужир тавьж өгөх зэрэг биотехникийн арга хэмжээг авч хэрэгжүүлдэг. Энэ мэтчилэн иргэдийнхээ оролцоонд тулгуурлан байгаль хамгаалах үйлсэд тэднийг уриалан дуудах, идэвхжүүлэх үйл ажиллагааг зохион байгуулдаг.

-Танай аймагт аргаль, шонхор шувуу зэрэг ховордсон амьтад их байдаг юм билээ. Хулгайн анчидтай тэмцэх тал дээр ямар арга хэмжээ авч байна вэ?

-Манай аймгийн хувьд тарвага, саарал чоно, цагаан зээр, аргаль зэрэг амьтад нутагшин амьдардаг. Нутгийн ард иргэд ховор амьтдыг хууль бусаар агнах, дайсагнах нь харьцангуй бага байдаг. Цагаан зээрийг малчид, анчид хууль бусаар агнах тохиолдол мэр, сэр гардаг байсан. Бид хууль бус анчидтай тэмцэх ажлыг нэлээд эрчимтэй зохион байгууллаа. Дээр дурьдсанчлан нөхөрлөлийн гишүүддээ тулгуурлан байгаль хамгаалах үйл ажиллагаа явуулахаас гадна хавар, намрын улиралд нэгдсэн эргүүлийн хяналт шалгалтын үйл ажиллагааг аймаг, орон нутгаас зохион байгуулдаг. Аймгийн Засаг даргын гаргасан удирдамжийн дагуу орон нутгийн санхүүжилтээр Онцгой байдлын газар, Цагдаагийн газартай хамтран эргүүлийн группыг тодор­хой хуваарийн дагуу ажил­луул­сан. Үүний үр дүнд хууль бус ан агнуур эрс багассан. 2014 онд хууль бус ан агнуурын хэрэгт захиргааны хариуцлага тооцож, эрүүгийн хариуцлага хүлээлгэсэн зургаан тохиолдол гарч байсан бол 2016 онд хууль бус агнуурын хэрэгт ямар нэгэн хариуцлага ногдуулсан тохиолдол гараагүй байх жишээтэй. Үүнээс гадна байгаль хамгаалагч, байгаль хамгаалдаг байгууллагыг тэр­гүүлж явдаг хүний хувьд сэт­гэл эм­зэг­лэж явдаг нэг зүйл байдаг. Манай монголчуудын сүсэг биш­рэл хэрээс хэтэрсэн. Өөрөөр хэл­бэл, сүсэг бишрэл хэрээс хэтэр­вэл байгаль орчинд сөргөөр нө­лөөл­дөг. Энэ байдал Монгол Улсын хэмжээнд газар авсан. Ир­гэд байгалийг тахин шүтэх нэ­рийд­лээр уул, овоон дээр гарч бай­гальд шингэдэггүй, удаан за­дар­даг янз бүрийн хүнсний зүйл тавьж байгалийг маш ихээр бохирдуулдаг.  Ажлынхаа турш­лагаас харахад сэтгэл эмзэглүүлж, зовоосон асуудлын нэг нь энэ юм. Тэгэхээр иргэд байгаль орчноо бохирдуулахгүй байх нь хамгийн чухал гэдгийг ойлгоосой.