УИХ-ын болон аймаг нийслэлийн сонгууль хоёрхон өдрийн дараа болох нь. Монгол түмэн дөрвөн жилд нэг удаа Үндсэн хуулиар олгогдсон төрийн эрх барих эрхээ эдэлж, үүргээ ч энэ өдөр биелүүлэх учиртай. Ирэх дөрвөн жилд бид хэн байх, хэнээр улс орноо удирдуулах вэ гэдэг түүхэн хариуцлагатай сонголтоо хийх энэ цаг үед элдвийн л хардлага, сэрдлэг гарах бололтой. Өрсөлдөгчдийн нэгнээ түлхэн унагах гэсэн увайгүй үйлдлийг энд бичнэ гэвэл цаг ч бага, цаас ч хүрэхгүй. Өмнөх жилүүдийг бодоход монголчуудын сонголтоо хийх хандлага эрс өөрчлөгдсөн. Мөнгөөр биш толгойгоороо, тархиараа тэд сонголтт хийдэг болсон нь талархууштай. Ардчилсан сонгууль хийх болсон 25 жилийн хугацаанд бид аль нэг намд дийлэнх олонхийг бүрдүүлэх эрхийг өгч үзлээ. Эс бөгөөс эвсэл байгуулах сонголтыг ч өгч байлаа. 

 

Аль алинд нь олонхи өгөхгүй, алаг эрээн парламент бүрдүүлж байсан нь ч саяхан. Эдгээр бүх сонголтыг бид хэн нэг нам, улстөрчийн атгуулсан мөнгө, айл саахалтын дүүгээ дэмжих гэсэн жалга довны явцуу үзлээр хийж байсныг нуугаад яахав. Тэгвэл 2012 оны сонгуулиар Монгол Улс сонгуулийн санал хураалтад шинэчлэл хийж санал тоолох машиныг оруулж ирснээр анх удаагаа иргэдийг санал энд тэнд гээгдэлгүй очих ёстой хүндээ очиж, сонгох ёстой сонголтоо хийж чадсан юм. АН, МАН-ын аль нь ч дийлэнхи олонхийг бүрдүүлээгүй. Гуравдагч хүчний орон зайг бид санал тоолох машины хүчээр бүрдүүлж, хамгийн олон бие даагч сонгогдсон. Өмнө нь гараар санал тоолдог байхад нам эвслүүд иргэдийнхээ саналыг “идэж” орхидог байсан нь худлаа биш.

 

Тиймдээ ч “хар” хэмээн адлуулж буй санал тоолох машин хүн нэг бүрийн саналыг алдахгүй, идэхгүй тоолж чадсан гэдгээрээ яах аргагүй ахиц дэвшил болж чадсан билээ. Гэтэл жил жилийн сонгуулиар яригддаг, хар машинаар санал идэх гэж байна, луйвардах нь гэсэн явуургүй хар пиар өнөө жил дахиад л эрчимжлээ. Иргэд минь хар машинд итгэж л болохгүй шүү гэсэн хачин янзын санал санаачлага ч газар авах шинжтэй. Энэ байдлаараа бол ялагдлаа ч тэд хар машинтай холбож тэнэглэх нь тодорхой байна. Гэвч ардчилсан сонгууль явуулсан 25 жилийн хугацаанд бид үүнээс илүүг олж чадсан бил үү гэж асуумаар байна. Бид хүссэн ч эс хүссэн ч хар машинаар л саналаа тоолохоос өөр аргагүй. Тойргийн штабад ажиллаж буй намын “бууны нохдод” саналаа идүүлснээс, санал тоолох машинд уншуулсан нь арай найдвартай гэдгийг 2012 оны сонгууль бидэнд харуулчихсан.

 

Тэгээд ч өнгөрсөн баасан гарагт санамсаргүй аргаар сонгосон зарим нэг тойрогт хяналтын тооллого хийж үзэхэд ямар ч асуудал гараагүй юм билээ. Иргэн та саналын хуудас дугуйлахдаа л алдаа мадаг гаргаж хоёр хүн дугуйлах, эсвэл илүү гаргаж будах зэргээр саналын хуудсаа хүчингүй болгочихгүй л бол санал тоолох машин нэгбүрчлэн тоолж, нэгбүрчлэн санал унших нь тодорхой байгаа юм. Замын дундаас алга болох, эсвэл хакер залуус сууж байгаад нэр дэвшигч Доржид өгсөн таны саналыг нэр дэвшигч Дулмаад болгож өөрчлөх боломж огт байхгүй гэсэн үг.

 

Өмнөх сонгуулийн үеэр энэ мэт хардлага, сэрдлэг гарч байсан учраас улс төрийн намууд өнөө жилийн сонгуулиар 50 хувьд нь хяналтын тооллого хийхээр хуульчилсан. Өөрөөр хэлбэл, хар машины тоолсон нийт саналын 50 хувьд нь хяналтын гар тооллого хийнэ гэсэн үг. Ингэхээр ямар ч маапаан, асуудал үүсэхгүй нь тодорхой. Хар машин болон гар тооллогын дүн эргэлзэхгүйгээр, ямар нэг маргаан үүсгэхгүйгээр таарч байгаа тохиолдолд нэр дэвшсэн горилогчид юу ч яриад нэмэргүй болох билээ. Үүнээс цааш, түүнээс хойш хар машины тухай хардлага байхгүй болж, иргэдийн итгэл ч нэмэгдэх учиртай.

 

Тиймээс иргэдэд дахин хэлэхэд, эхлээд хардаж сэрдэхгүйгээр саналаа өгөөд, дараа нь хяналтын тооллогыг анхааралтай ажиглаарай гэж зөвлөе. Хар машинаас болж ялагдлаа гэсэн хөгийн пиар хийж буй хүмүүст ч итгэх хэрэггүй. Монгол Улс сонгуулийн санал хураалтдаа шинэ жишиг нэвтрүүлснийг дэлхий дахин үнэлчихээд байхад шинэчлэлээс улдан чангааж өмнөх шигээ иргэдийн саналыг нэг биш нэлээд хэдэн зуун мянгаар идэх сонирхолтой хүмүүс л энэ мэт явуургүй пиар хийж, бурууг хар машинаас эрэх нь тодорхой.