Их Монгол Улс байгуулагдсаны 820 жилийн түүхэн ойн хүрээнд Монгол Улсын Их Хурлын даргын ивээл дор зохион байгуулж буй “Их Засаг ба Хууль засаглахуй” сэдэвт эрдэм шинжилгээний хурал Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар, Ардын багш, түүхийн шинжлэх ухааны доктор, (Sc.D), профессор Н.Ням-Осор "Чингис хааны Их Засаг хуулийн үзэл санаа өнөөгийн нийгмийн амьдралд хэрхэн үйлчилж байна вэ?” сэдэвт илтгэлээр үргэлжлэв.

Тэрбээр илтгэлдээ, Чингис хааны Их Засаг хуулийн түүхэн үүрэг нь зөвхөн Их Монгол Улсыг оршин тогтнож байсан XIII зуунд төдийгүй дараа дараагийн үеийн улс түмэн, ард олны зан суртахуун, авир араншинд ихээхэн нөлөө үзүүлсэн юм. Их Засаг хууль бол ангийн ямарваа нэг эрх ашгийг урьдал болгоогүй, хуулийн өмнө бүгд тэгш эрхтэй байхыг тэртээ XIII зуунд номлож, нийгмийн бүхий л амьдралд хэрэгжиж байснаараа онцлог гэдгийг дурдлаа.

Их Засаг хуулийн үзэл санаа удаан хугацаагаар оршин тогтнож бидний үед хүрч ирэхэд энэхүү ардчилсан шударга үзэл санаа нь нөлөөлсөн болов уу гэж бодоход хүргэснээ профессор Н.Ням-Осор Монгол Улсын Үндсэн хуулийн зүйл, заалтаар жишээ аван тайлбарласан. Тодруулбал, Их Засаг хуулийн XXI зүйлд: "Хүн бүрийн ажил эрх тэгш, баян ядуу, эрхэм доорд хэмээн ялгаж үл болно" гэж, Чингис хаан айлдвартаа "Аливаа хүний хэрэгцээ цөм тэн сацуу тул аливаа хүнийг эд хөрөнгө, эрх хүчтэйн шалтгаанаар ялгаварлаж үл болой" хэмээсэн нь Монгол Улсын Үндсэн хуулийн Арван дөрөвдүгээр зүлийн 1-т "Хүн бүр хууль шүүхийн өмнө эрх тэгш байна", Арван дөрөвдүгээр зүлийн 2-т "Хүнийг үндэс угсаа, хэл, арьсны өнгө, нас хүйс, нийгмийн гарал, байдал, хөрөнгө чинээ, эрхэлсэн ажил, албан тушаал, шашин шүтлэг, үзэл бодол, боловсролоор нь ялгаварлан гадуурхаж үл болно" гэсэнтэй утга дүйж байгаа нь тэртээ XIII зуунд хүний эрх, эрх чөлөөг дээдэлсэн ард түмнийхээ тэгш эрхийг хамгаалсан хууль байсныг гэрчилж байна гэж байлаа.

Мөн "Монголын нийслэл Хархоринд христосын, буддын, мусульман шашны сүмүүд зэрэгцэн оршиж байсан нь Монгол Улсын Үндсэн хуулийн Арван зургадугаар зүйлийн "Шашин шүтэх, эс шүтэх эрх чөлөөтэй" гэсэн заалтын утга санааг илэрхийлж, тэр үед хүн бүр шашин шүтэх эрхтэй, шүтэх шашнаа чөлөөтэй сонгодог байсны илрэл" гэж үзэж болно хэмээв.

Их Засаг хуулийн 1 дүгээр зүйлийн "Мөнх тэнгэрийн хүчин дор Их Монгол Улсын далай хааны зарлиг ил болон иргэн дор хүрвээс биширтүгэй, аюутугай" гэсэн заалтын үзэл санаа нь Монгол Улсын Үндсэн хуулийн Арвандолдугаар зүйлийн 1.1-т "Монгол Улсын иргэн бүр Үндсэн хууль болон бусад хуулийг дээдлэн хүндэтгэж, сахин биелүүлэх үүрэгтэй" гэсэн заалттай утга дүйдэг бол, Их Засаг хуулийн 25 дугаар зүйлийн "Шашны хэргэмтэн шавь нар, эмч сурагчаас бусад ард иргэд гааль гувчуур тушаах үүрэгтэй" гэсэн нь Монгол Улсын Үндсэн хуулийн Арвандолдугаар зүйлийн 1.3-т "Монгол Улсын иргэн бүр хуулиар тогтоосон албан татвар төлөх үүрэгтэй" гэсэн утга санааг илэрхийлж байна хэмээн жишээлж байлаа.

Тэрбээр илтгэлийнхээ төгсгөлд, Чингис хаан төр, улсыг удирдах арвин баялаг туршлага урд өмнөх үеэс өвлөгдөн үлдсэн уламжлал, ёс заншил, хэм хэмжээнд тулгуурлан Их Засаг хуулийг гаргасан. Их Засаг хууль нь хориглосон гэхээсээ илүү нийгмийн амьдралыг зохицуулсан концепцын шинж чанартай байсан төдийгүй сэрэмжлүүлэх ач холбогдлоороо онцгой гэдгийг илтгэлдээ онцлов. Их Засаг хуулийг үндэсний сэтгэлгээгээр өвлөн уламжилж хойч ирээдүйгээ сурган хүмүүжүүлэхэд ашиглах нь зайлшгүй чухал гэдгийг нийгэм хөгжих тутам тод томруунаар ойлгуулсаар байна хэмээн дүгнэв.

Ер нь Их Засаг хууль ёс суртахууны асуудлыг тусгасан нь үндэсний өвөрмөц төрхийг олох, ард түмний зан заншлыг дархлан хадгалж уламжлуулах, гэмт явдлаас урьдчилан сэргийлэхэд ихээхэн ач холбогдолтой хууль байсан бөгөөд даяаршлын эрин үед монгол хүн, монгол ёс заншил, монгол ёс суртахуун, хэл соёлоороо бусдаас ялгарч үлдэхэд Их Засаг хууль ихээхэн ач тустай гэдгийг илтгэгч онцлон тэмдэглэсэн.

Дараа нь Монгол Улсын Төрийн дээд шагнал тэргүүн зэргийн “Чингис хаан” одонт, академич С.Нарангэрэл “Их Засаг (Yasag) – ертөнцийн мөнхийн хууль” сэдвээр илтгэл тавилаа.

Тэрбээр илтгэлдээ зургаан сэдвийг хөндсөн юм. Тухайлбал, “XIII зууны сурвалж бичгүүдээс Их Засгийг эрэлхийлсэн нь” гэсэн хэсэгт Чингис хааны Засаг (хууль)-ийг үл өөрчилж, хадгалан баримтлах аваас Мөнх тэнгэр хишгээ хүртээж, өнө мөнхөд гэр хотлоороо энх амар, төрөл саднаараа түвшин жаргалтай байх болмуй хэмээн Судрын чуулганд онцлон тэмдэглэсний учрыг тайлахын тулд Их Эзэн Чингис хааныг энх тунх байх үеийн сурвалж бичгийг нягтлан судалсныг академич С.Нарангэрэл онцлоод, тэдгээр болон бусад олон сурвалж Чингис хааны Их Засгийн утга учрыг ойлгож ухаарах боломжтой болгосон гэв.

Гадаад, дотоодын судлаачид одоогийнх шиг бичмэл хууль байсан, эх нь олдохгүй байна гэсэн гаргалгааны үндсэн дээр “Засаг хууль”, “Их Засаг хууль”, “Чингис хааны Их Засаг хууль” хэмээсэн нэрийн дор судалгаа шинжилгээний ажлыг олон зууны туршид хийсээр ирснийг "Их Засаг ба эдүгээгийн бодрол" хэсэгтээ дурдав. Улмаар, Засаг гэсэн үг Их Монгол Улсын үед бичигдсэн исламын сурвалж бичгүүдээс үүдэлтэй байх бөгөөд энэхүү YASAG (ЯСА) гэсэн үг монгол хэлнээ “Засаг хууль” хэмээн хөрвүүлэгджээ. Засаг гэсэн үг Монголын нууц товчооны 11 зүйлд ч байгаа бөгөөд үгийн язгуур нь засах гэсэн үйл үг. Эл үг чухам ямар утга санааг агуулж байгааг XVIII зууны эхэн үед зохиосон “Хорин нэгтийн тайлбар толь”-д мууг сайн болгон халах, Тэнгэрийн доорх хэргийг шийтгэх хэмээн тайлбарласныг тэрбээр дурдлаа. Харин энэ бүхний эцэст гадаад, дотоодод нэгэнт хүлээн зөвшөөрөгдсөн Их Засаг хууль чухам ямар агуулгатай байсан гэдэг асуудал өөрийн эрхгүй урган гарна гэдгийг тодотгов.

Тиймээс "Ёс суртахуун-Их Засгийн амин сүнс" гэсэн хэсэгтээ олон жилийн судалгааныхаа үр дүн болсон бүтээлүүддээ Чингис хааны Их Засгийн амин сүнс нь ёс суртахуун юм байна гэсэн дүгнэлтэд хүрснээ онцолж байлаа.

Мөн “Их Засаг дэлхий дахиныг амар амгалан болгож байжээ” гэдгийг академич С.Нарангэрэл тодотгоод, дэлхий дахинд шударга ёс, энхийг шаардлагатай нутаг оронд тогтоочихоод монголчууд нутаг руугаа бушуу түргэн буцаад явчихдаг байсан гэв. Үүнийг Их эзэн Чингис хааны Хорезмын шахад явуулсан илгээлтээс жишээ татлаа. Уг илгээлтэд “Бидний хил хязгаар ойртож, өстөн дайснаас цэвэршээд, бүгд даган захирагдаж, хоёр тал айлсан суух нь хөдөлбөргүй болсон ажгуу. Хоёр тал эелдэх зам мөрийг гаргаж, таагүй явдал тохиолдоход нэг нэгэндээ тусламжийн гараа сунгаж, их замаар зорчин явахад айх аюулгүй болгон, дэлхийг цэцэглүүлэн хөгжүүлэх гол үүрэгтэй худалдаачдыг айван тайван ирж очиж байдаг болгохыг оюун ухаан, сайн санаа шаардах болвой. Чингэж хэлэлцэн тохирч чадваас айх ичих бүх шалтгаан үгүй болоод хахууль, зөрчил зөрөлдөөн дэврэх шалтаг устах буй заа” хэмээн бичсэн байдгаас эшлэв. Ингэж хоёр жарны туршид хүн төрөлхтөн Чингис хааны Их Засгийн ачаар амар амгалан аж төрж байсан нь бодит үнэн юм гэдгийг илтгэлдээ тодотгосон.

Мөн “Их Засаг л амар амгаланг хүн төрөлхтөнд дахин авчирна” гэсэн хэсэгт суут сэтгэгч Монтесько зарим улсад хууль тогтоогчдын гол зорилго нь ард олныхоо амар амгалан амьдралыг хангахыг эрмэлзэхэд оршмуй. Тэдний хүслээр хүн бүхэн бие биеэ дээдлэн хүндэтгэх, хүн бүхэн, хором бүр өрөөл бусдад юутай их өртэй билээ гэдгээ мэдрэх, аль нэг талаар бусад иргэнээс хамаардаггүй байх ёсгүй гэсэнд оршдог гэж бичсэнийг дурдаад, энэ нь Чингис хааны тогтоосон Их Засаг хуулийн амин сүнсийг хэлсэн хэрэг гэв.

Ийнхүү эрдэм шинжилгээний бага хурал Монгол Улсын гавьяат хуульч, Төрийн шагналт, шинжлэх ухааны доктор, профессор Д.Лүндээжанцангийн илтгэлээр үргэлжилж байна хэмээн Улсын Их Хурлын Нээлттэй парламентын газраас мэдээлэв.