Нэгэн цагт манай улс сонгуулийн саналаа гараар тоолж, тэгэх явцдаа хийж болох бүхнийг л хийдэг байсан. Харин 2012 он сонгуулиас эхлээд саналын хуудсыг автоматаар тоолдог болсон. Дэлхийн бүхий л улс орон технологийн дэвшил рүү явж байгаа энэ эрин үед манай орон ч гэсэн хоцрохгүй зэрэгцэж алхахыг хичээж байгаа нь энэ.

Гэвч улстөрчид, зарим нэг намынхан санал тоолох машиныг ад үзэж, элдвээр хэлэх болсон. Хөөрхийг бүр “хар” хэмээн тодотгож, ад үзэж, хулгайч, луйварчин, саналын хуудсыг буруу тоолсон будилаанчин мэтээр хэлэх болсон. Хүн байсан бол гомдсондоо амиа хорлохоор л хэмжээнд хүрч байлаа. Дуртай болгон нь санал тоолох машины нэр хүндэд халдаж, хулгайч хэмээн хардаж, “хар” хэмээн доромжлов. Бүр сүүлдээ нэр хүндэд нь халдаад зогсохгүй шатааж хүртэл үзэв.

Гэхдээ санал тоолох машиныг биш л дээ. Дуурайлгаж хийсэн загварыг нь шатааж, гараар тоолох эртний үеэ дурсаж билээ, олон намууд. Санал тоолох машины загварыг шатаасан тэр “кино”-ны гол дүрд МАН-ынхан тоглосон санагдаж байна.

Гэтэл 2016 оны ээлжит сонгуулиар дахиад л санал тоолох машинаар иргэдийн саналыг тоолов. Үр дүнд нь МАН үнэмлэхүй олонхи болж, энэ намаас нэр дэвшсэн эргүү тэнэг ч байсан сонгогдлоо. Ирэх дөрвөн жилд МАН-ын хэдэн шинэ гишүүн ажлаа хийж сурах гэсээр байтал дараагийн сонгууль болох байх. За тэр шинэ гишүүд ч яах вэ, угаасаа томчуудынхаа хэлснээр товчлуураа дараад сууж байна. Харин өнгөрсөн дөрвөн жил санал тоолох машиныг элдвээр хэлж, нэр төрд нь халдаж, бүр шатааж хүртэл үзсэн МАН-ынхан одоо “хар” гэж тодотгоод байгаа машинаасаа уучлал гуйх цаг болсон.

Харин машин л луйварчин учраас бид ялагдсан. Тэгээгүй бол манай нам түүхэндээ цөөнх болох ёсгүй байсан юм гэх мэтээр яриад байсан биз дээ. Гэтэл өнөөх “хар” машин нь ямар үнэн ч болохоо харуулж, нэр төрөө цэвэрлэж авлаа. Эсвэл түрүүчийн сонгуулиар АН-д арай илүү суудал өгч, МАН-ын саналыг луйвардаад. Харин энэ удаад АН-д тун цөөхөн суудал өгч, МАН-ыг үнэмлэхүй олонх болгож луйвар хийгээгүй л бол шүү дээ.

Тиймээс МАН-ынхан одоо уучлал гуйж, санал тоолох машины нэр хүндийг дөрвөн жил унагасныхаа нөхөн төлбөрийг өгөх хэрэгтэй. Тэгээд “хар” гэж доромжилдог байдлаа одоо болимоор байна, хөөрхий. Дэлхий нийтээрээ арьс өнгөөр ялгаварлан гадуурхахын эсрэг байхад сонгогчдын саналыг чин шударгаар тоолж, хоёр ч сонгуулийн ард гарчихаад байгаа машинаа “хар” гэж доромжлох хэрэг юун. Цаашид “цагаан” машин гэж ярьдаггүй юм гэхэд ядаж “хар” гэхээ болимоор байна. 

Уг нь МАН-ынхан нэгэнт ялчихсан юм чинь санал тоолох машинд “но” алга байжээ гээд хэлчих юм болов уу гэж их харлаа. Өнөөдөр шинээр сонгогдсон парламентынхан анхдугаар чуулганаа хийж, гишүүд нь тангаргаа өргөсөн. Энэ үеэр МАН-ын зарим гишүүд үг хэлэхдээ санал тоолох машинаас уучлал гуйсангүй.

Харин ч зарим нэг нь “Бид “хар” машиныг шатааж байж сонгууль шударга боллоо. Тэгээгүй байсан бол дахиад луйвардах байсан ч юм бил үү, хэн мэдлээ. Мөн саналын 50 хүртэлх хувийг нь гараар тоолсны хүчинд бид өнөөдөр энд олуулаа сууж байна” гэх маягийн юм ярина билээ.

Өнөөх санал тоолох машинаас уучлал гуйх шинж алга. Харин нөхдүүд санал тоолох машин цаасаар хийсэн загварыг шатаасны хүчинд сонгуулийн үр дүн шударга гарсан юм байх аа. Бодвол санал тоолох машин нь айж л дээ, хөөрхий.  Уг тэд уучлал гуйх л ёстой байгаа юм. Тэгэхгүй бол дараагийн сонгуулиар гомдсондоо АН-ынханд үйлчилчихвэл яана.